Roztocze – Józefów

Józefów
Miasto leżące na wysokości 255 m n.p.m. na dnie obniżenia zwanego Padołem Józefowskim, usytuowanym na pograniczu Roztocza Środkowego i Równiny Bilgorajskiej (Puszczańskiej).
Osada, początkowo zwana Majdanem Nepryskim, powstała ok. 1720 r. nad rzeką Niepryszką (dawniej Neprys) na terenach Ordynacji Zamojskiej. Piąty ordynat Tomasz Józef Zamoyski postanowił na jej obszarze założyć miasto Józefów (od swego imienia). Królewski przywilej lokacyjny został przygotowany w 1715 roku.
Zaostrzone stosunki między Augustem II a ordynatem Tomaszem Józefem Zamoyskim, nie pozwoliły na uzyskanie królewskiego podpisu na dokumencie lokacyjnym. Nie zrażony tym ordynat w dniu 3 grudnia 1725 r. sam podpisał w Zamościu dokument lokacyjny miasta Józefowa. Nieco wcześniej, w 1723 r. utworzono tu parafię rzymskokatolicką (w miejsce dawnej parafii unickiej w Nepryszu), a ordynat ufundował drewniany kościół. Jego budowę rozpoczęto w 1719 r., a konsekrowano w 1728 r. pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP. Ordynacki dokument lokacyjny Józefowa ustanowił cotygodniowe targi w czwartki i niedziele, a także cztery doroczne jarmarki (później nawet dziewięć). Miasto uzyskało prawa do palenia wódki, warzenia piwa i sycenia miodu.
Miejscowość rozbudowywała się jako ośrodek rzemiosła i handlu. W 1755 r. na rynku wzniesiono drewniany ratusz. Ćwierć wieku później w Józefowie było już ok. 120 domów. Napływająca do Józefowa ludność żydowska zbudowała tu pierwszą, drewnianą synagogę. W pobliżu, nad rzeką Sopot, już przed 1729 r. powstała papiernia, a w połowie XVIII w. hamernia (huta miedzi). W tym czasie Józefów uzyskał status centrum klucza dóbr Ordynacji Zamojskiej. W jego skład wchodziły wsie: Długi Kąt, Górnik!, Majdan Nepryski, Majdan Sopocki, Nowiny, Pardy-sówka, Podrusów, Ruda Sopocka (późniejsza Hamernia – por. trasa 12). Szczególnie dobrze rozwijało się sitarstwo – w samym Józefowie na początku XIX w. było ponoć aż 200 sitarzy (na 1,4 tyś. mieszkańców) – a także kamieniarstwo. Wytwarzano kamienie młyńskie i browarne, krzyże nagrobne i przydrożne. Jeszcze dziś w okolicach miasta zachowało się wiele kamieniołomów, a niektóre z nich są nadal eksploatowane.
Okoto 1820 r. żydowska rodzina Waxów, dzierżawiąca papiernię i hamernię, założyła tu drukarnię wydającą hebrajskie księgi. Był to jeden z największych zakładów w dziejach Józefowa, dzięki któremu utrzymywała się więcej niż połowa mieszkańców miasta. Drukarnia zakończyła swą działalność w 2 pot. XIX w., nie wytrzymując konkurencji i restrykcyjnych działań cenzury rosyjskiej. W 1827 r. miasto liczyło 133 domy (z czego 15 murowanych).
Okolice Józefowa były miejscem walk podczas powstania w 1863 r. i w czasie II wojny światowej. Po miejscach bitew oprowadza szlak „ziemi józefowskiej” znakowany kolorem zielonym.
Po powstaniu styczniowym, w 1870 r., Józefów traci prawa miejskie. W 1886 r. wzniesiony zostaje nowy kościół, z dwoma wieżami, który przetrwa już do współczesnych czasów. W 1921 r. mieszkały tu 1344 osoby, w tym 1050 Żydów.
W okresie II wojny światowej Józefów byt dużym ośrodkiem ruchu oporu. Stąd pochodził jeden z legendarnych na Zamojszczyźnie dowódców AK – Konrad Bartoszewski „Wir”.
W 1942 roku Niemcy wymordowali niemal wszystkich Żydów. Największa masakra miała miejsce 13 VII 1942 r., gdy na Winiarczykowej Górze rozstrzelano ponad 1500 osób. Później nastąpił czas pacyfikacji ludności polskiej. Dnia l V11943 r. Józefów został otoczony kordonem, ludność spędzono na przykościelny cmentarz. Do egzekucji jednak nie doszło. Zapobiegł jej brawurowy atak partyzantów, który doprowadził do wyparcia Niemców.
Okres powojenny to czas powolnej odbudowy. Szczególną rolę odegrało tu utworzenie wytwórni prefabrykowanych elementów w pobliskim Długim Kącie. Ok. 1965 r. zlikwidowano ostatni dom kryty słomianą strzechą. W 1978 r. gmina Józefów została odznaczona Krzyżem Grunwaldu III klasy, a pobliska Pardysówka Krzyżem Walecznych. Od stycznia 1988 r. Józefów ponownie jest miastem, którego herbem jest św. Józef w błękitnych szatach ze złotą aureolą i srebrną lilią w dłoni, stojący na błękitnym obłoku, na którym umieszczone są trzy włócznie (herb Za-moyskich-Jelita).

Wybrane fragmenty z opracowania Artura Pawłowskiego „Roztocze Środkowe”
Polecam przewodnik wybierającym się w te rejony Roztocza. Solidnie opisane miejsca i mnóstwo propozycji wycieczek. Podane są trasy dla poruszających się pieszo, rowerem, samochodem i koleją, oddzielnie dla każdego typu podróżowania.

Przydatne linki:
Wikipedia
ejozefof

Podobne wpisy:

• Roztocze – Józefów część 4 - 13 września 2009
• Roztocze – Józefów część 5 - 23 września 2009
• Roztocze – Józefów część 2 – Kirkut - 28 sierpnia 2009
• Roztocze – Józefów część 3 Kamieniołom „Babia Dolina”. - 3 września 2009
• Roztocze – Józefów część 1 - 24 sierpnia 2009